Universiteit Stellenbosch
Welkom by Universiteit Stellenbosch
Vertaalde werk bring die politieke denke van een van SA se leidende swart intellektuele aan die lig
Outeur: Lynne Rippenaar-Moses
Gepubliseer: 29/07/2020

​Danksy die werk van vier akademici van oor die wêreld is die reisverslag van een van Suid-Afrika se leidende swart denkers van die vroeë 20ste eeu, wyle professor DDT (Davidson Don Tengo) Jabavu van Fort Hare Universiteit, gepubliseer in 'n tweetalige uitgawe deur Wits Universiteitsuitgewers.

Die reisverslag, getitel In India and East Africa / E-Indiya nase East Africa – A travelogue in isiXhosa and English, vang Jabavu se gedagtes vas tydens sy reis van vier maande na Indië om die Wêreld Pasifiste Vergadering in Santiniketan en Sevagram in 1949 by te woon, sowel as sy besinning oor hoe Mahatma Gandhi se beginsels van nie-geweld toegepas kon word in Suid-Afrika se vryheidstryd. Die feitlik onbekende teks, geskryf op 'n geselstrant, verskaf 'n rare perspektief op die transnasionale pasifiste-toneel in die middel van die twintigste eeu, na die dood van Mahatma Gandhi.

“Jabavu se reisverslag dra by tot akademiese kennis oor intellektuele uitruiling tussen Afrika en Indië, maar toon ook 'n Suid-Afrikaner wat tuis is in die wêreld. Daar is vele tekste geskryf deur Indiese reisigers se ontmoeting met Afrika, maar die perspektief van 'n swart Suid-Afrikaner se ontmoeting met Indië is baie skaarser," verduidelik prof Tina Steiner, medeprofessor in die Departement Engels aan die Universiteit Stellenbosch (US) en een van die mederedakteurs van die boek.

“Jabavu was 'n ervare internasionale reisiger wat sy verhaal afskop deur te verwys na sy uitgebreide vorige reise en hierdie spesifieke vaart plaas in die konteks van 'n lewe van reis in die strewe na ondersteuning vir gelykheid vir Suid-Afrika se swart bevolking," voeg Steiner by.

Die reisverslag toon hoe verskeie geografies verspreide vryheidsbewegings – die burgerregte-beweging, Afrika-bevrydingsbewegings en die internasionale vredesbeweging – mekaar gekruis het by die Wêreld Pasifiste Vergadering.​

Afgesien van Steiner, die hoofredakteur, het die redaksionele span bestaan uit dr Mhlobo W Jadezweni van Rhodes Universiteit, wat 'n isiXhosa-deskundige is en wat die ortografie van die oorspronklike uit 1951 opdateer het; en prof Catherine Higgs, 'n geskiedkundige en Hoof van die Departement Geskiedenis en Sosiologie aan die Universiteit van British Columbia se Okanagan-kampus; en prof Evan M. Mwangi, 'n hoogleraar in Engels en Vergelykende Letterkunde aan die Northwestern University in die Verenigde State en 'n Buitengewone Professor in Engels aan die US. Higgs is die skrywer van die biografie The Ghost of Equality - The Public Lives of D.D.T. Jabavu of South Africa 1885-1959.

Die vertaling van isiXhosa na Engels is uitgevoer deur wyle dr Cecil Wele Manona, 'n antropoloog en Senior Navorsingsbeampte aan die Instituut vir Sosiale en Ekonomiese Navorsing (ISER) aan Rhodes Universiteit.

Steiner verduidelik dat terwyl Jabavu die meeste van sy boeke in Engels geskryf het, het hy geneig om in isiXhosa te skryf teen die einde van sy lewe na sy aftrede uit die openbare lewe.

“Dit was ook die geval met sy reisbeskrywing na Indië en Oos-Afrika wat oorspronklik gepubliseer is in aflewerings in die weeklikse koerant Imvo Zabantsundu (African Opinion), wat Jabavu se vader, die politikus en koerantredakteur John Tengo Jabavu, in 1884 gestig het; en daarna in boekformaat by Lovedale Press uitgegee is in 1951." 

Die jonger Jabavu was 'n professor in Afrikatale wat klas gegee het aan die Fort Hare Universiteit van 1916 tot 1944. Terwyl hy ook politikus, pasifis en stoere Metodis was, was hy eerstens 'n opvoeder en sy politiek het gespruit uit 'n werklike besorgdheid oor die kwaliteit van die opvoeding van swart studente in Suid-Afrika. 

“Jy moet verstaan dat Fort Hare die sleutel-instelling van hoër opvoeding vir swart studente van oor die hele Afrika was in daardie tyd. Dit was dus nie verrassend nie dat, toe Jabavu vertrek het op sy reis na Indië, vele van sy voormalige Fort Hare studente aan hom telegramme gestuur het en hom gevra het om aan te doen by Mombasa en Kampala om hulle te besoek, wat hy wel gedoen het op sy terugreis van Indië. Die reisverslag nooi ons ook tot nadenke oor die betekenis van 'n pan-Afrika netwerk van voormalige Fort Hare studente," sê Steiner. 

In November 1949 het Jabavu per skip van Durban vertrek na Indië om die Wêreld Pasifiste Vergadering by te woon as een van 93 afgevaardigdes van 31 lande regoor die wêreld. Na 'n week in Santiniketan is die afgevaardigdes in groepe verdeel en het hulle die volgende twee weke verskillende terreine besoek wat geassosieer word met Mahatma Gandhi se lewe en werk. Aan die einde van die twee weke het Jabavu en sy groep met die ander afgevaardigdes ontmoet in Gandhi se tuisdorp, Sevagram, waar die konferensie voortgesit is. Sy verslag beskryf nie net die tonele wat hy in Indië gesien het en sy ondervindings met sy gasheer-families nie, maar besin ook oor die inhoud van die konferensie self.

“Hy verskaf aan ons insig oor die verrigting, die besprekings en besluite van die konferensie en verwys na die toesprake van prominente pasifiste soos dr Rajendra Prasad, Vera Brittain, dr Mordecai Johnson, eerw Michael Scott, en dr Pao Swen Tseng, om net 'n paar te noem. Jabavu het ook die Indiese Eerste Minister Jawaharlal Nehru ontmoet, en noem dat hy met hom blad geskud het in die Parlement, asook met ander regeringsbeamptes in onafhanklike Indië."

“Die narratief toon hoe geïnspireer hy was deur Gandhi se metodes van nie-gewelddadige weerstand, sy burgerlike ongehoorsaamheid en vermoë om die massas polities te mobiliseer. Tydens sy terugvaart het hy ook met belangrike anti-koloniale aktiviste in Uganda en Kenia ontmoet, soos Elind Mathu, Harry Thuku en Jomo Kenyatta."

“Uit sy geskrifte is dit duidelik dat Jabavu hierdie besprekings wou deel met sy mede-landgenote. Hy was 'n Christen en het geglo in 'n Christelikheid wat sosiaal betrokke en relevant moes wees, en hy het veral gefokus op die beginsels van selfbeheersing en diens aan ander en die impak wat dit kon hê op sosiale transformasie."

DDT Jabavu book cover.jpg

Hoe die reisbeskrywing ontstaan het

Die publikasie van Jabavu se werk is die eindproduk van 'n projek, Indiese Osean Epistemologieë, waaraan Steiner en Mwangi saamgewerk het sedert 2017. 

Deur hierdie projek het Steiner en Mwangi 'n gesamentlike kurrikulum ontwikkel wat onderrig is aan Northwestern University in Chicago in 2018 en by die US in 2020; 'n spesiale uitgawe gepubliseer oor Indiese Oseaan Trajekte in The Journal of Eastern African Literary and Cultural Studies; en besluit om die vertaalde reisbeskrywing van Jabavu te publiseer as deel van hul missie om 'n teks te vertaal wat “die primêre argief van Indiese Oseaan Studies uit 'n Afrika-perspektief sou verryk". Hul projek vorm deel van 'n groter, oorkoepelende projek genaamd Global Theory in the South gebaseer by Northwestern University en gelei deur prof Penelope Deutscher. Die oorkoepelende projek was befonds deur die AW Mellon Stigting en is deel van 'n inisiatief van die International Consortium of Critical Theory Programs.

“Terwyl Jabavu se reisverslag E-Indiya nase East Africa vir byna sewe dekades verkrygbaar was, was dit geskryf in 'n ou isiXhosa ortografie en was nie vir hedendaagse lesers maklik om te lees nie," verduidelik Steiner.

Steiner het haar soektog na 'n Engelse vertaling geloods nadat sy 'n verwysing gesien het na die boek in prof Isabel Hofmeyr se baanbreker-artikel 'The Black Atlantic Meets the Indian Ocean' en haar na Jabavu se reisbeskrywing hoor verwys het by 'n paar geleenthede.

Die soektog het haar gelei na Higgs, wat die DDT Jabavu biografie The Ghost of Equality geskryf het, wat gebaseer was op navorsing wat sy in die laat 1980's en 1990's gedoen het vir haar PhD. Higgs het Manona se hulp ingeroep in die vertaling van Jabavu se isiXhosa teks en dit met Steiner gedeel.

“Ek wil regtig hulde bring aan wyle dr Manona wat Jabavu se reisverslag vertaal het, sowel as sy vrou, mev Nobantu Manona, wat vir ons verlof gegee het om haar oorlede man se vertaling te gebruik in hierdie uitgawe."

Sy verduidelik dat die oorspronklike isiXhosa teks van Lovedale wat Manona vir sy vertaling gebruik het, geredigeer is deur dr Jadezweni, wat die ou isiXhosa moes opdateer tot die huidige ortografie wat goedgekeur is deur die Pan Suid-Afrikaanse Taalraad (PanSALB).

“Jadezweni het gesê dat hy nog nooit sy 'n ryk en goedgeskrewe isiXhosa teks soos hierdie voorheen raakgeloop het nie. Jabavu het dit in geselstrant geskryf met 'n bewussynstroom-styl en het gebruik gemaak van vele isiXhosa idiome in sy teks. Hy was 'n onderhoudende skrywer met wye belangstellings wat sy plaaslike gehoor wou aanmoedig om hul eie stryd weerkaats te sien in soortgelyke stryde vir gelykheid regoor die wêreld."

Die reisverslag se transnasionale oriëntasie, sy toewyding tot pasifisme en sy aandrang dat politieke dialoog moontlik is, maak van In India and East Africa/ E-Indiya nase East Africa 'n belangrike dokument van die ryk en diverse swart Suid-Afrikaanse intellektuele tradisie. Boonop bevestig dit weer eens die belang van die bewaring en beskikbaarstelling van Afrikataal-tekste aan lesers regoor Afrika en die wêreld."

Hoof-foto: DDT Jabavu (regs) met sy vader, die politikus en nuusredakteur John Tengo Jabavu, as jong man en later as dosent by Fort Hare Universiteit.

Storie-foto:​ Die voorblad van die reisverslag, In India and East Africa / E-Indiya nase East Africa – A travelogue in isiXhosa and English, wat DDT Jabavu se gedagtes vasvang tydens sy reis van vier maande na Indië om die Wêreld Pasifiste Vergadering in Santiniketan en Sevagram in 1949 by te woon.